nga Petro Lubonja
Pas katër muajsh protestë, sfida nuk është vetëm të numërohen pjesëmarrësit apo të maten rezultatet e menjëhershme politike. Sfida e vërtetë është të kuptohet se çfarë po artikulohet në shesh, çfarë kërkon shoqëria dhe çfarë modeli politik po merr formë përtej zemërimit.
Në katër muaj protestë, kush nuk ka mbajtur shënime nga fjalimet në mikrofon, kush nuk ka vëzhguar pankartat, kush nuk ka dëgjuar debatet dhe diskutimet, ka humbur një pjesë të rëndësishme të materialit për të kuptuar këtë lëvizje.
Natyrisht, është më e lehtë të justifikosh mungesën e vëmendjes me një fjali përçmuese: «Atje u dëgjuan broçkulla!» hiqe mikrofonin! Por ky është një qëndrim që nuk e zëvendëson analizën politike. Përkundrazi, e shmang atë.
Një protestë nuk është kongres partie, nuk është konferencë shkencore dhe as një tryezë ku çdo pjesëmarrës ka kohën, qetësinë dhe formimin e nevojshëm për t’i artikuluar kërkesat e veta në mënyrë të përpunuar. Protesta është një hapësirë ku përplasen përvoja, emocione, interesa, bindje dhe pakënaqësi. Për këtë arsye, për ta kuptuar politikisht, nuk mjafton të dëgjosh fjalët. Duhet të kuptosh edhe atë që fshihet pas tyre.
Në këta katër muaj u fol troç. U fol me emocion, me zëra që dridheshin dhe me buzë që mezi shqiptonin fjalët. U fol me mllef, me frustrim, me ironi e cinizëm. Pati satirë, parodi dhe, herë pas here, edhe artikulime të papërpunuara. Por, pas kësaj larmie shprehjesh, gjendej një përmbajtje politike që meriton të analizohet seriozisht.
Sepse pas emocioneve të protestës qëndrojnë kërkesa politike. Dhe pas kërkesave politike mund të dallosh konturet e një modeli tjetër shoqëror.
Nga pankartat te botëkuptimi politik
Le të ndalemi te disa prej mesazheve që kanë shoqëruar protestën.
«Shqipëria nuk është në shitje!» Nuk është thjesht një slogan kundër një investitori të caktuar. Kur protestuesit thonë se kjo është toka ku janë rritur dhe se askush nuk mund ta trajtojë atë si një mall për t’u shitur, ata ngrenë çështjen e sovranitetit, të pronës publike dhe të së drejtës së një shoqërie për të vendosur mbi të ardhmen e saj.
Përmendja e Jared Kushnerit, apo e kujtdo tjetër që synon të investojë në territore shqiptare, e konkretizon këtë shqetësim. Thelbi i mesazhit është se zhvillimi ekonomik nuk mund të reduktohet në interesat e investitorëve dhe se vendimmarrja për territorin nuk duhet t’u nënshtrohet vetëm interesave private.
Sovraniteti, interesi publik dhe kontrolli demokratik mbi pasuritë e vendit janë çështje politike, jo thjesht emocione patriotike.
«Shqipëria jo e oligarkëve!» është një tjetër mesazh që e zhvendos vëmendjen te përqendrimi i pushtetit ekonomik dhe politik. Kur një qytetar rrihet dhe tërhiqet zvarrë nga persona me fytyra të mbuluara, përtej indinjatës së çastit ngrihet një pyetje thelbësore: kush e ushtron pushtetin real në shoqëri dhe kush mban përgjegjësi për dhunën e pandëshkuar?
Këtu shfaqet kërkesa për barazi para ligjit, për mbrojtjen e qytetarëve dhe për çmontimin e privilegjeve që burojnë nga afërsia me pushtetin.
Kjo është një çështje e rëndësishme e traditës politike të së majtës: kundërshtimi i përqendrimit të pushtetit dhe i një rendi ku të drejtat e qytetarëve nuk vlejnë njësoj për të gjithë.
Edhe çështja e ndërtimit në zona të mbrojtura, e artikuluar përmes mesazheve të «Flamingo Revolution», shkon përtej një konflikti të izoluar urbanistik. Ajo prek raportin mes interesit privat dhe të mirës së përbashkët, mes fitimit të menjëhershëm dhe mbrojtjes së mjedisit, mes zhvillimit ekonomik dhe përgjegjësisë ndaj brezave të ardhshëm.
Mbrojtja e mjedisit nuk është një çështje dytësore e politikës. Ajo është pjesë e mënyrës se si një shoqëri përcakton çfarë vlerash dëshiron të mbrojë.
Në të njëjtën linjë qëndron edhe kundërshtimi ndaj censurës dhe represionit shtetëror. Kur protestuesit denoncojnë pengesat ndaj së drejtës për të protestuar dhe mungesën e hapësirës në media, ata artikulojnë kërkesën për liri politike, pluralizëm dhe demokraci funksionale.
Pa këto liri, asnjë ndryshim shoqëror nuk mund të ndërtohet në mënyrë demokratike.
Shteti social si kërkesë konkrete
Mesazhet e protestës nuk kufizohen te sovraniteti, oligarkia, mjedisi dhe liritë politike. Ato prekin drejtpërdrejt edhe jetën e përditshme.
Mungesa e ilaçeve dhe e aparaturave mjekësore, pensionet e pamjaftueshme, universitetet në vështirësi dhe çmimet që rëndojnë mbi familjet janë pjesë e së njëjtës problematikë: çfarë përgjegjësie duhet të mbajë shteti ndaj qytetarëve të tij?
Kur një pension nuk siguron një jetë dinjitoze, kur shërbimet shëndetësore nuk u përgjigjen nevojave të njerëzve dhe kur arsimi publik dobësohet, nuk kemi të bëjmë vetëm me dështime të veçuara administrative. Kemi të bëjmë me çështje që lidhen me prioritetet e politikave publike, shpërndarjen e burimeve dhe modelin e zhvillimit.
Këtu merr kuptim kërkesa për një shtet social.
Ndërhyrja e shtetit në ekonomi, mbrojtja e shërbimeve publike, garantimi i një jete dinjitoze për pensionistët dhe ofrimi i shërbimeve shëndetësore e arsimore cilësore janë çështje që historikisht kanë zënë një vend qendror në programet e së majtës.
Sigurisht, jo çdo kërkesë sociale është automatikisht e majtë dhe jo çdo ndërhyrje shtetërore është domosdoshmërisht progresiste. Por kur këto kërkesa lidhen me barazinë, solidaritetin, të drejtat sociale dhe kufizimin e privilegjeve ekonomike, ato formojnë një bosht politik të dallueshëm.
Në këtë kuptim, mesazhet e protestës nuk janë thjesht një grumbull ankesash. Ato mund të lexohen si pjesë e një botëkuptimi që vendos në qendër interesin publik, drejtësinë sociale, liritë demokratike dhe mbrojtjen e mjedisit.
Pse nuk duhet nënvlerësuar artikulimi i protestës?
Një nga gabimet më të mëdha në analizën e lëvizjeve shoqërore është kërkesa që ato të flasin që në fillim me gjuhën e një programi politik të përfunduar.
Në një protestë, njerëzit nuk paraqiten domosdoshmërisht me koncepte të konsoliduara ideologjike. Ata vijnë me përvojat e tyre, me padrejtësitë që kanë përjetuar, me frikën, shpresën dhe zemërimin që kanë grumbulluar. Shpesh, një slogan i thjeshtë shpreh një kontradiktë shoqërore më qartë se një fjalim i gjatë.
Prandaj, analiza politike nuk mund të mbështetet vetëm te cilësia retorike e një deklarate. Duhet të shqyrtojë përmbajtjen e saj, problemin që ngre, interesin shoqëror që përfaqëson dhe lidhjen me kërkesat e tjera të lëvizjes.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo fjalë e thënë në protestë është e saktë apo se çdo kërkesë është automatikisht e drejtë. Përkundrazi, një lëvizje politike duhet të jetë e aftë t’i analizojë edhe kontradiktat e veta, t’i dallojë emocionet nga faktet dhe t’i shndërrojë kërkesat e shpërndara në propozime konkrete.
Por pikërisht për këtë arsye duhet dëgjuar dhe studiuar, jo përçmuar.
Pyetja nuk është nëse çdo protestues e ka artikuluar në mënyrë të përsosur një ide politike. Pyetja është nëse, përmes mijëra zërave, po shfaqet një kërkesë e përbashkët për ndryshim.
Një model përtej Ramës dhe Berishës
Në thelb të kësaj proteste qëndron kërkimi për një alternativë ndaj modelit politik të përfaqësuar nga Edi Rama dhe Sali Berisha.
Për një pjesë të protestuesve, problemi nuk është thjesht ndërrimi i qeverisë apo zëvendësimi i një figure politike me një tjetër. Problemi është vetë mënyra se si organizohen pushteti, ekonomia dhe marrëdhëniet mes shtetit dhe qytetarëve.
Një alternativë e tillë duhet të përgjigjet ndaj disa pyetjeve themelore: Si mund të kufizohet ndikimi i oligarkisë në vendimmarrje? Si mund të mbrohen pasuritë publike? Si mund të garantohet një sistem shëndetësor dhe arsimor funksional? Si mund të sigurohen të drejtat sociale pa cenuar qëndrueshmërinë ekonomike? Si mund të ndërtohen institucione demokratike që u përgjigjen qytetarëve dhe jo interesave të grupeve të privilegjuara?
Këto nuk janë pyetje që marrin përgjigje vetëm përmes sloganeve. Ato kërkojnë program, organizim, ekspertizë dhe një forcë politike të aftë për t’i kthyer parimet në politika konkrete.
Pikërisht këtu hyn në debat programi qeverisës i Lëvizjes BASHKË.
Bindja ime është se ky program ofron një drejtim politik që meriton të njihet dhe të diskutohet seriozisht nga protestuesit. Ai duhet vlerësuar mbi bazën e propozimeve, argumenteve dhe zgjidhjeve që paraqet, jo përmes etiketave që i vihen autorëve apo aktivistëve që e promovojnë.
Etiketimi si «komunistë», pa një shqyrtim serioz të përmbajtjes së programit, nuk përbën argument politik. As pretendimi se një program është antikomunist apo progresist nuk mjafton vetvetiu për ta provuar cilësinë e tij. Programet duhen lexuar, krahasuar dhe kritikuar mbi bazën e përmbajtjes konkrete.
Nëse një alternativë politike synon të përfaqësojë interesin publik, ajo duhet të jetë e gatshme t’i nënshtrohet pikërisht këtij debati.
Ndërkohë, censurimi i një alternative, nëse provohet, nuk e zgjidh debatin mbi të. Përkundrazi, kufizon mundësinë që qytetarët ta njohin dhe të gjykojnë vetë.
Një alternativë politike nuk bëhet e rrezikshme nga fakti se diskutohet. Ajo duhet të provohet në debat, në argumentim dhe në përballjen me realitetin.
E reja është në shesh
E reja nuk lind domosdoshmërisht me një program të përfunduar, me një strukturë të konsoliduar apo me një gjuhë politike të përsosur. Shpesh ajo shfaqet fillimisht si pakënaqësi, si refuzim i një realiteti të caktuar dhe si përpjekje për të artikuluar një mënyrë tjetër të të jetuarit së bashku.
Më pas vjen sfida e vërtetë: a do të mundet kjo energji të organizohet, të prodhojë ide, të ndërtojë struktura dhe të krijojë një alternativë të qëndrueshme politike?
Kjo është çështja që duhet të na shqetësojë sot.
E reja është në shesh. Është edhe në çdo cep të diasporës, ku shqiptarët diskutojnë, organizohen dhe përpiqen të ndikojnë në të ardhmen e vendit të tyre. Por prania e saj nuk garanton suksesin. Për ta shndërruar energjinë e protestës në ndryshim politik, duhen punë, organizim, strategji dhe aftësi për të bashkuar kërkesat e ndryshme rreth një projekti të përbashkët.
Për mua, kjo e re filloi të marrë një formë të dukshme më 11 maj 2025. Sot ajo është ende në fazën e rritjes. E ardhmja do të tregojë nëse do të arrijë të shndërrohet në një forcë politike të aftë për të ndryshuar realitetin shqiptar.
Por një gjë është e sigurt: nëse duam ta kuptojmë këtë proces, duhet të mësojmë të dëgjojmë. Të lexojmë pankartat, të analizojmë fjalimet, të kuptojmë kërkesat dhe të dallojmë prirjet që po formohen pas emocioneve të protestës.
Sepse ndonjëherë, ajo që një pjesë e shoqërisë e quan broçkull, një pjesë tjetër e përjeton si fillimin e një ndryshimi.
E reja është në shesh. Çështja është nëse do të dimë ta lexojmë, ta kuptojmë dhe ta kthejmë në një alternativë për Shqipërinë.
