nga Denisa Murataj

Pse ndryshimi i një qeverie është më i lehtë sesa ndryshimi i një kulture politike?

Shqipëria ka ndërruar qeveri, kryeministra, ministra, parti, slogane dhe premtime. Kemi kaluar nga komunizmi te pluralizmi, nga izolimi te aspirata europiane, nga televizori bardhezi te ministrat virtualë.

Por një pyetje vazhdon të na shoqërojë: Kush do ta shpëtojë Shqipërinë?

Dikur prisnim gjithçka nga Partia. Më pas, shpresën e vendosëm te demokracia dhe liderët që premtonin ta sillnin atë. Sot vazhdojmë të kërkojmë figura të reja që do të na çlirojnë nga figurat e vjetra.

Por ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është kush do të vijë në pushtet.

Është pse, pas 36 vitesh pluralizëm, vazhdojmë ta imagjinojmë ndryshimin si një dhuratë që duhet të na vijë nga lart.

Trashëgimia që nuk u zhduk bashkë me diktaturën

Një regjim autoritar nuk lë pas vetëm institucione të dobëta. Ai mund të lërë edhe zakone shoqërore që mbijetojnë për breza.

Kur për dekada iniciativa individuale ndëshkohet, mendimi ndryshe shihet si kërcënim dhe mbijetesa lidhet me bindjen ndaj autoritetit, njerëzit mësojnë të përshtaten.

Të mos bien në sy. Të mos kundërshtojnë. Të mos i besojnë lehtësisht njëri-tjetrit.

Këto sjellje mund të jenë mekanizma racionalë mbijetese në një sistem represiv. Problemi lind kur ato vazhdojnë të ndikojnë marrëdhënien me shtetin edhe pasi sistemi politik ka ndryshuar.

Megjithatë, do të ishte tepër e thjeshtë t’ia faturonim gjithçka komunizmit. Tranzicioni, pasiguria ekonomike, krizat institucionale dhe përvojat e përsëritura të zhgënjimit kanë ndikuar gjithashtu në mënyrën si qytetarët e perceptojnë pushtetin.

Demokracia mund të vendoset me ligj. Por kultura demokratike ndërtohet përmes përvojës.

Dhe kjo ngre një pyetje të pakëndshme: A kemi mësuar të jetojmë si qytetarë të një demokracie, apo thjesht kemi mësuar të përshtatemi me autoritete të ndryshme?

Pse e duam liderin e fortë, por ankohemi për pushtetin e pakontrolluar?

Në diskutimet tona politike shfaqet shpesh një kontradiktë.

Nga njëra anë kërkojmë demokraci, institucione të pavarura dhe barazi para ligjit. Nga ana tjetër, shpresa jonë për ndryshim lidhet shpesh me një lider që do të vijë dhe do të vendosë rregull.

Por çfarë ndodh kur një njeri merr aq shumë pushtet sa mund të zgjidhë gjithçka?

Ai fiton edhe mundësinë të vendosë gjithçka.

Këtu qëndron paradoksi i shpëtimtarit politik: për të na mbrojtur nga abuzimi i pushtetit, kërkojmë dikë të cilit jemi të gatshëm t’i japim edhe më shumë pushtet.

Një demokraci e qëndrueshme nuk duhet të varet nga mirësia e një individi. Ajo duhet të funksionojë edhe kur individët janë ambiciozë, egoistë apo të paaftë për të përmbushur premtimet.

Prandaj ndarja e pushteteve, transparenca dhe kontrolli institucional nuk janë pengesa burokratike. Janë mekanizmat që na mbrojnë nga gabimet dhe abuzimet e njerëzve që qeverisin.

Problemi nuk është vetëm se kush e mban pushtetin. Është sa pushtet jemi të gatshëm t’i lejojmë dikujt të mbajë pa kontroll.

Kur partia bëhet identitet dhe kritika bëhet tradhti

Një tjetër pengesë për kulturën demokratike është mënyra si e përjetojmë përkatësinë politike.

Kritikon qeverinë? Je me opozitën.

Kritikon opozitën? Je me qeverinë.

Kritikon të dyja? Atëherë, me siguri, të paguan dikush.

Në një debat të tillë, argumenti nuk vlerësohet nga përmbajtja, por nga identiteti i personit që e thotë.

Kjo është një formë e të menduarit në grup: kur besnikëria ndaj palës sonë bëhet më e rëndësishme sesa shqyrtimi i fakteve.

Nëse një politikan i palës tjetër bën një gabim, kërkojmë përgjegjësi. Nëse të njëjtin gabim e bën politikani që mbështesim, kërkojmë justifikime.

Por një parim që zbatohet vetëm ndaj kundërshtarit nuk është më parim. Është preferencë.

Kjo sjellje nuk kufizohet te politika. E hasim edhe në marrëdhëniet shoqërore, në punë dhe në komunitete, ku kritika ndaj një vendimi shpesh interpretohet si sulm personal.

A jemi të gatshëm të mbrojmë të njëjtin standard drejtësie edhe kur ai nuk na leverdis?

Kjo është një nga provat më të vështira të pjekurisë demokratike.

Korrupsioni fillon në pushtet, por normalizimi i tij prek gjithë shoqërinë

Korrupsioni politik nuk mund të barazohet me sjelljet e zakonshme të qytetarëve. Përgjegjësia e atij që kontrollon burime publike është shumë më e madhe.

Por ekziston edhe një dimension kulturor që meriton reflektim.

Sa herë kemi dëgjuar:

“Pa mik nuk bëhet gjë.”

“Të gjithë kështu bëjnë.”

“Budalla është ai që ka mundësi dhe nuk përfiton.”

Këto fjali nuk janë thjesht shprehje popullore. Ato mund të tregojnë një humbje të besimit se rregullat vlejnë njësoj për të gjithë.

Kur njerëzit besojnë se ndershmëria i penalizon, ndërsa lidhjet personale shpërblehen, sjellja oportuniste mund të duket si strategji mbijetese.

Kështu krijohet një rreth vicioz: institucionet e dobëta ushqejnë mosbesimin, ndërsa mosbesimi e bën më të vështirë ndërtimin e institucioneve të forta.

Por këtu duhet bërë një dallim thelbësor.

Një qytetar që paguan ryshfet sepse i mohohet një shërbim jetik nuk ka të njëjtën përgjegjësi me zyrtarin që e kërkon atë.

Nuk mund t’u kërkojmë njerëzve heroizëm të përditshëm për të kompensuar dështimin e shtetit.

Megjithatë, mund t’i bëjmë vetes një pyetje:

Kur kërkojmë fundin e korrupsionit, a kërkojmë fundin e privilegjeve të padrejta për të gjithë, apo vetëm të privilegjeve që për momentin nuk i kemi ne?

Sepse drejtësia fillon të ketë kuptim kur e kërkojmë edhe atëherë kur nuk na sjell përfitim personal.

Pse jemi kaq të shpejtë për të gjykuar dhe kaq të ngadaltë për t’u organizuar?

Në hapësirën publike shqiptare nuk mungon zemërimi.

Komentojmë, kritikojmë, debatojmë dhe analizojmë me orë të tëra. Shpesh me një energji që, po të kthehej në punë të organizuar, do të ishte një burim i jashtëzakonshëm qytetar.

Por mes pakënaqësisë dhe veprimit ekziston një distancë.

Në shkencat sociale njihet problemi i veprimit kolektiv: shumë njerëz mund të dëshirojnë të njëjtin ndryshim, por secili mund të presë që koston e realizimit ta marrë përsipër dikush tjetër.

Pse të rrezikoj vendin e punës, kur mund të protestojë fqinji?

Pse të shpenzoj kohë për një organizim, kur mund të pres rezultatet?

Pse të angazhohem, kur ndoshta asgjë nuk ndryshon?

Këto pyetje nuk tregojnë domosdoshmërisht indiferencë. Shpesh tregojnë frikë, lodhje dhe mungesë besimi se përpjekja individuale ka ndikim.

Prandaj, t’u thuash njerëzve thjesht “zgjohuni” nuk është strategji.

Duhet të krijohen forma pjesëmarrjeje që janë të sigurta, të arritshme dhe të matshme: organizime lokale, nisma qytetare, monitorim i vendimeve publike, kërkesa për informacion, mbështetje për gazetarinë e pavarur dhe bashkëpunim mes komuniteteve.

Jo të gjithë duhet të jenë aktivistë. Por demokracia ka nevojë për më shumë sesa spektatorë.

Diaspora: mes nostalgjisë, zhgënjimit dhe përgjegjësisë

Për shumë shqiptarë jashtë vendit, Shqipëria është një marrëdhënie e komplikuar.

E duam vendin nga i cili u larguam, por shpesh jemi larguar pikërisht sepse nuk shihnim mundësi të ndërtonim aty të ardhmen që dëshironim.

Kritikojmë sistemin nga distanca, por njëkohësisht mbartim nostalgji për njerëzit, gjuhën dhe vendin që vazhdojmë ta quajmë shtëpi.

Diaspora mund të sjellë përvoja të vlefshme nga shoqëri me institucione dhe tradita të ndryshme demokratike.

Por jetesa jashtë nuk na bën automatikisht më të ditur, më demokratikë apo më të përgjegjshëm.

Edhe ne mund të biem në të njëjtat kurthe: përçarje, personalizim të konflikteve, konkurrencë për merita dhe diskutime të pafundme pa rezultate.

Prandaj pyetja nuk është vetëm çfarë mund të bëjë diaspora për Shqipërinë.

Është edhe çfarë lloj kulture bashkëpunimi mund të ndërtojë vetë diaspora.

A dimë të organizohemi pa kërkuar gjithmonë një drejtues që vendos për të gjithë?

A dimë të pranojmë një vendim kolektiv edhe kur nuk ishte propozimi ynë?

A dimë të ndajmë përgjegjësitë, meritat dhe kritikat?

Nëse kërkojmë institucione demokratike në Shqipëri, duhet të përpiqemi t’i praktikojmë parimet demokratike edhe në organizimet tona më të vogla.

Sepse demokracia nuk është vetëm ajo që kërkojmë nga qeveria. Është edhe mënyra si sillemi me njëri-tjetrin.

Po sikur nesër të largohej Rama?

Le ta imagjinojmë për një moment.

Nesër Edi Rama jep dorëheqjen.

Çfarë ndodh pasnesër?

A bëhet administrata automatikisht profesionale?

A zhduket klientelizmi?

A fitojnë institucionet pavarësi?

A ndryshon marrëdhënia jonë me pushtetin?

Natyrisht që jo.

Largimi i një kryeministri mund të jetë një moment i rëndësishëm i llogaridhënies politike. Por nuk është garanci për transformim institucional.

Nëse qytetarët vazhdojnë të kërkojnë favore në vend të të drejtave, nëse partitë vazhdojnë të funksionojnë përmes besnikërisë personale dhe nëse institucionet mbeten të varura nga vullneti i drejtuesve, problemi mund të riprodhohet.

Ndryshimi politik dhe ndryshimi shoqëror nuk janë e njëjta gjë.

Por as nuk duhet të presim që shoqëria të ndryshojë plotësisht përpara se të kërkojmë përgjegjësi nga pushteti.

Të dy proceset duhet të ecin paralelisht.

Çfarë mund të ndryshojmë që sot?

Ndoshta transformimi demokratik fillon me disa zakone më pak spektakolare sesa një revolucion.

Të kërkojmë prova përpara se të ndajmë një akuzë.

Të mos justifikojmë te njerëzit tanë atë që dënojmë te kundërshtarët.

Të pranojmë se dikush mund të ketë të drejtë edhe kur nuk ndajmë të njëjtat bindje politike.

Të mos e ngatërrojmë kritikën me armiqësinë.

Të mbështesim profesionistët që punojnë me integritet, edhe kur nuk i njohim personalisht.

Të kërkojmë llogari për një vendim publik dhe të ndjekim përgjigjen, jo vetëm të shprehim indinjatë për një ditë.

Dhe mbi të gjitha, të kuptojmë se kompromisi demokratik nuk është tradhti ndaj parimeve. Është aftësia për të bashkëpunuar pa qenë të detyruar të mendojmë njësoj.

Këto veprime nuk e zëvendësojnë reformën institucionale, drejtësinë apo përgjegjësinë politike.

Por krijojnë një shoqëri që është më e aftë t’i kërkojë dhe t’i mbrojë ato.

Shqipëria nuk ka nevojë për një hero tjetër

Ndoshta pyetja më e vështirë nuk është pse kemi pasur kaq shumë zhgënjime politike.

Është pse, pas çdo zhgënjimi, jemi ende të tunduar t’ia besojmë të ardhmen një figure tjetër, në vend që të kërkojmë mekanizma që kufizojnë pushtetin e kujtdo.

Demokracia nuk është vetëm e drejta për të votuar një herë në katër vjet. Është aftësia për të jetuar mes njerëzve që nuk mendojnë si ne, për të respektuar rregulla që vlejnë për të gjithë dhe për të kërkuar përgjegjësi edhe nga ata që mbështesim.

Nuk na duhet një shoqëri ku të gjithë bien dakord.

Na duhet një shoqëri ku mospajtimi nuk prodhon automatikisht armiqësi, ku ndershmëria nuk shihet si naivitet dhe ku suksesi nuk varet nga afërsia me pushtetin.

Një shoqëri ku qytetarët nuk presin leje për të menduar dhe nuk kanë nevojë për mbrojtje politike për të ushtruar të drejtat e tyre.

Sepse prova e një demokracie nuk është sa shumë e duam liderin tonë, por sa të lirë jemi ta kundërshtojmë atë.

Dhe ndoshta pjekuria jonë demokratike do të fillojë atëherë kur të mos kërkojmë më një njeri që të na shpëtojë nga sistemi, por të kërkojmë një sistem që nuk ka nevojë të shpëtohet nga njerëzit që e drejtojnë.

Në fund, pyetja nuk është vetëm çfarë Shqipërie duam të na lënë politikanët. Është edhe çfarë shoqërie po ndërtojmë ne për ata që vijnë pas nesh.